Het geheim van de St. Hildegardiskerk

IMG_5232 IMG_5229

[Philip van den Berg] Rotterdam heeft er een historisch orgel bij, geen instrument van elders overgeplaatst of recent gereconstrueerd, maar een dat zich tot nu toe onterecht in een zekere vergetelheid bevond. Een orgel dat bij een bezoek echter buitengewoon waardevol en interessant blijkt te zijn: dat van de St. Hildegardiskerk in Rotterdam-Noord.

In 1913 plaatst de firma Maarschalkerweerd & Zoon daar een instrument met mechanische sleepladen en een voor deze orgelbouwer afwijkende dispositie. Beide manualen hebben een Bourdon 8 vt en een Flûte harmonique 8 vt, het hoofdwerk kent met de Fagot 8 vt een tweede acht voets tongwerk naast de gebruikelijke Trompet 8 vt, de Gamba 8 vt bevindt zich op het hoofdwerk en de Salicionaal 8 vt op het positief in plaats van omgekeerd, de klavieromvang C-g”’ in combinatie met een pedaalomvang C-d’, het koppel Positief aan Pedaal ontbreekt en slechts acht frontpijpen zijn sprekend. Ook het ontwerp van de rijzige kast komen we bij Maarschalkerweerd niet tegen, maar deze kan buiten het bestek om door een kerkarchitect of beeldhouwer/houtbewerker zijn vervaardigd.

In het bedrijfsarchief van de firma Maarschalkerweerd & Zoon, dat verre van volledig is, wordt het orgel één maal genoemd, namelijk de dispostie met als locatie Rotterdam. In hetzelfde archief geeft Michaël Maarschalkerweerd ook de dispositie het het Pereboom & Leijser orgel in St. Ignatiuskerk te Nijmegen uit 1884. Deze blijkt exact overeen te komen met die van het Rotterdamse instrument. Met potlood voegt hij later twee uitbreidingen toe: een Woudfluit 2 vt op het positief en Tuba 8 vt op het pedaal. Beide disposities worden in 1884 en 1898 bevestigd door het Gregoriusblad. Volgens orgbase.nl is het Pereboom & Leijser orgel in 1944 bij een bombardement verloren gegaan.

Op 27 december mocht ik als gast van tweede organist Ed Catijn de in sneeuw gehulde neogotische St. Hildegardis & Anthoniuskerk betreden, een creatie van Cuypers leerling Evert Margry en dienst zoon Albert Margry, alsmede het orgel bespelen en van buiten en binnen bekijken. Het historische binnenwerk blijkt voor een groot deel behouden te zijn! Het oude pijpwerk zou goed uit de jaren 1880 kunnen zijn, heeft gekraste en met zwarte inkt geschreven opschriften, is van degelijke factuur en staat er goed bij; het houten pijpwerk maakt zelfs een bijna nieuwe indruk, mede doordat het van een roodbuine laag verf is voorzien. De factuur van het labiale metalen pijpwerk lijkt grotendeels Nederlands. De Basson 8 vt blijkt een Krummhorn 8 vt met halve bekerlengte te zijn. Over het algemeen lijken de mensuren een maatje enger dan bij een vergelijkbaar Maarschalkerweerd-orgel.

In 1960 wijzigt Valckx & van Kouteren slechts drie registers en blijven bij de electrificatie van de tractuur de oude sleepladen behouden. Hoewel kostenoverwegingen hierbij waarschijnlijk een grote rol hebben gespeeld, is Valckx & van Kouteren respectvol omgesprongen met het orgel. De dispositiewijzigingen zijn gering en de nieuwe registers passen kwa klank en factuur goed bij het historische pijpwerk. De grootste openbaring is echter de klank, die als romantisch, evenwichtig en mild kan worden omschreven. De tongwerken klinken wat klassieker en zijn krachtig maar niet zeer dominant.

IMG_5211  IMG_5197  IMG_5173

linker foto: de achter de orgelkast opgestelde pedaallade met v.l.n.r. de Subbas 16 vt, de Octaaf 8 vt, de de Baarpijp 8 vt en de Bombarde 16 vt; linksonder zijn de oude slepen goed herkenbaar; rechts op de foto de twee vierkante magazijnbalgen
middelste foto: de C-lade van het hoofdwerk met onderaan beide tongwerken en boven de opgebankte Cornet V
rechter foto: het positief met links de discant en in het midden de bas van de Salicionaal 8 vt, rechts daarvan de Bourdon 8 vt, de roergedekte Fluit 4 vt en de ‘Basson’ 8 vt genoemde Krummhorn 8 Fs, links tegen de zijwand de enge open pijpen van de Flûte harmonique 8 vt en tegen de achterwand enige houten pijpen van de Bourdon 8 vt

Hiermee is het geheim van de St. Hildegardiskerk omschreven en is de vraag over de herkomst van het orgel nog prikkelender geworden. Wie helpt het oplossen? Heeft de Petrus Canisiuskerk, welke in 1898 de Jezuïetenkerk van de Heilige Ignatius van Loyola verving en waarin Maarschalkerweerd het oude orgel overplaatste, rond 1912 een nieuw orgel gekregen? Of bestond er een kwa dispositie ‘ééneiige orgel-tweeling’? En wat is de rol van de firma Maarschalkerweerd & Zoon geweest; alleen de overplaatsing, of heeft er ook een herintonatie plaatsgevonden, en is er nog pijpwerk gewijzigd?

Wel staat het vast dat het Rotterdamse culturele erfgoed door de firma Maarschalkerweerd & Zoon met een buitengewoon en uniek historisch romantisch orgel is verrijkt. Het is een instrument dat een veelzijdige dispostie heeft voor zowel franse als duitse klassieke, romantische en moderne muziek, terwijl het ook in de liturgie uitstekend voldoet. Kortom, een orgel dat gezien en gehoord mag worden, wat in de regelmatige missen kan, terwijl er voor 2015 een orgelconcert is gepland, zie de concertagenda op www.maarschalkerweerd.info – Muziektour.

Vast staat ook dat het orgel een dusdanige historische waarde vertegenwoordigt, dat naast een technische revisie het herstel van de oorspronkelijke dispositie op korte termijn zowel verantwoord als noodzakelijk is. En op lange termijn is het herstel van de mechanische speeltafel en traktuur naar de laden een interessante optie.

Tenslotte nog de dispositie van het Rotterdamse orgel en z’n Nijmeegse tegenhanger:

Pedaal C-d’ (1960: C-f’): Contrabas 16 vt, Subbas 16 vt, Octaaf 8 vt, Violoncel 8 vt (1960 Baarpijp 8 vt), Bombarde 16 vt

Hoofdwerk C-g”’: Bourdon 16 vt, Prestant 8 vt, Bourdon 8 vt, Flûte harmonique 8 vt, Viola di Gamba 8 vt (1960: Gedekte Fluit 4 vt), Prestant 4 vt, Octaaf 2 vt, Mixtuur, Cornet V, Trompet 8 vt, Fagot 8 vt

Positief C-g”’ (in crescendokast): Dulciana (lab.) 8 vt, Bourdon 8 vt, Flûte harmonique 8 vt, Salicionaal 8 vt, Fluit 4 vt, Basson (Hobo) 8 vt, Vox humana 8 vt (1960: Ruispijp II 3 vt+2vt)

Kopp. Pedaal + Hoofdwerk, Hoofdwerk + Positief; tremulant Positief

Fraaie foto’s die Piet Bron van het orgelexterieur maakte zijn te vinden op zijn orgbase.nl. Een beschrijving van het mooie kerkgebouw met dito foto’s is op reliwiki gepubliceerd.

 

www.maarschalkerweerd.info

foto’s: Philip van den Berg – mogen met  bronvermelding worden gebruikt

Advertisements

Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015 – informatiebijeenkomst Zwolle/Rotterdam 29 november 2014

IMG_5114 IMG_5089 IMG_5091

[Philip van den Berg] Op zaterdag 29 november kwamen vertegenwoordigers van verschillende kerken met Maarschalkerweerd-orgels bij elkaar voor een informatiebijeenkomst over het Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015 en het organiseren van orgelconcerten en evenementen rond hun orgel. In twee identieke sessie, ‘s ochtends in de O.L.V. Kerk te Zwolle en ‘s middags in de Lambertuskerk te Rotterdam (foto) presenteerde Philip van den Berg de doelstelling, opzet en vorderingen van het Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015 en gaf marketing-communicatiespecialist Cintha de Vrede een uitgebreide instructie, hoe zo effectief mogelijk een concert op te zetten. Deze bestond uit een overzicht van mogelijke evenementvormen (orgelconcert, koorconcert, excursie, etc.), tips hoe en wanneer de pers en sponsors te benaderen, een to-do-list, een volledig draaiboek, en een online mediaoverzicht. Daarbij legde zij de nadruk op een tijdige en volledige planning (zie de twee rechter foto’s; haar presentatie is op aanvraag beschikbaar). Tussen de bedrijven door werden beide fraaie orgels uitbreid gedemonsteerd, waarover hieronder meer.

IMG_5102 IMG_5101 IMG_5107

Onder het toeziend oog van Gerard Keilholtz demonstreerde Gijs van Schoonhoven ‘s ochtends als een waar schilder het uitgebreide klankenpallet van het Maarschalkerweerd-orgel (1896) in de O.L.V. basiliek te Zwolle met een uitgebreide improvisatie over het in de Adventstijd zo passende ‘Nun komm der Heiden Heiland’.

IMG_5122 IMG_5118 IMG_5127

‘s Middags was het de beurt aan Erik Koevoets die met werken van Vièrne, Demessieux, Bach, Widor, en Franck de enorme veelzijdigheid en poëtische zeggingskracht van het Maarschalkerweerd-orgel (1900) in de aan St. Lambertus gewijde parochiekerk te Rotterdam-Kralingen magistraal tot uitdrukking bracht.

still_29Nov_b_04 still_29Nov_b_05b still_29Nov_b_09

Enige videostills van het mooie plafond en de blik op het altaar van de St. Lambertuskerk.

www.maarschalkerweerd.info

foto’s: Philip van den Berg – mogen met  bronvermelding worden gebruikt

Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015 – persbijeenkomst Amsterdam 28 november 2014

[Philip van den Berg] Aan de Keizersgracht 220 te Amsterdam bevindt zich naar verluidt de oudste neogotische kerk van Nederland, in 1852-1854 naar een ontwerp van Theo Molkenboer gebouwd voor de paters Redemptoristen en gewijd aan Onze Lieve Vrouwe. Op de bovenste galerij achter de kerkruimte vinden we het Rettlar-Maarschalkerweerd-orgel (1863), in 1886 gerestaureerd en gewijzigd door Maarschalkerweerd & Zoon en in 1903 door dezelfde orgelmaker gepneumatiseerd, gesplitst en uitgebreid.

IMG_5034 IMG_5045 IMG_5052

In het Ontmoetingscentrum naast de kerk vond 28 november 2014 een enerverende persbijeenkomst plaats georganiseerd door de Stichting Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015 met vertegenwoordigers van de landelijke orgelmedia. Philip van den Berg en Cintha de Vreede presenteerden eerst de vorderingen van het project en de marketing-communicatie-activiteiten, waarna in een werksessie verdere ideeën werden uitgewerkt en afspraken tot samenwerking werden gemaakt.

IMG_5062_v2

Tussen beide sessies door en onder de plechtige mis na afloop liet de vaste organist Erik-Jan Eradus het orgel op indrukwekkende wijze horen met werken van Guillain, Dubois, Guilmant en laat-romantische improvisaties. Vooral de laatste laatste categorie maakt grote indruk: het voorspel met de grondstemmen bevatte Vièrne-achtige elementen en een breed maar ingehouden crescendo en decrescendo, in het Offertorium hoorden we het hele fluitenpalet met Duruflé-achtige cadenzen en een achtvoets thema in de bas en het uitbreide Communio veel Voix célèstes paste geheel in de sfeer van het fraaie kerkgebouw en de mis. Het welkomswoord van de pastor over de bijeenkomst ten behoeve van het Michaël Maarschakerweerd Herdenkingsjaar 2015, alsmede z’n preek over het gebruiken van onze zintuigen, met name het gehoor, om zo de Schepper te eren en dichter tot Hem te naderen, completeerden het geheel. Ondestaande videostills geven een bijzondere indruk van een bijzondere kerk.

still_28Nov_01 still_28Nov_02 still_28Nov_09 still_28Nov_04 still_28Nov_13 still_28Nov_08 still_28Nov_06

foto’s: Philip van den Berg – mogen met  bronvermelding worden gebruikt

www.maarschalkerweerd.info