Galante klanken in de Gasthuiskapel

1341389586)(mmyVerheyFestival)  IMG_5028

[Philip van den Berg] ‘De laatsten zullen de eersten zijn’; dit Bijbelse gezegde is zeker van toepassing op de Gasthuiskapel in Zaltbommel. Het is de laatste locatie in Nederland waar men een Maarschalkerweerd-orgel in gebruik nam, en wel op 10 september 2014. Het is ook de locatie met het eerste concert op een Maarschalkerweerd-orgel in het Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015, en wel op a.s. zaterdag 24 januari om 19.00 uur. De stichting “Muziekkring Bommelerwaard en Omstreken” heeft een concert samengesteld met 17e eeuwse kamermuziek door het Trio La Gallina, bestaande uit Sanna Vos, dulciaan en blokfluit, Elisabeth Opsahl, cornetto en blokfluit en Hugo Bakker, orgel en klavecimbel.

In de Gasthuiskapel kapel bevindt zich een bijzonder Maarschalkerweerd-orgel. De herkomst van het kleine instrument is onbekend en lijkt 18e eeuws. Het binnenwerk is waarschijnlijk in twee etappes door Maarschalkerweerd vervangen, nl. in 1881 en 1893.

De Gooi- en Eemlander van 15 oktober 1881 maakt voor het eerst melding van het orgel: ‘Hilversum – Geref. gemeente alhier, die voor hare Godsdienstoefeningen nog niet van een orgel was voorzien, is dezer dagen in ‘t bezit daarvan gekomen. In de godsdienstoefening van j.l. Donderdag-avond is het feestelijk in gebruik gesteld. Het orgel, door den Heer Maarschalkerweerd te Utrecht, uit eene andere kerk overgebracht, en met goed gevolg hersteld, voldoet, naar wij vernemen, uitmuntend.

Mogelijk stammen uit dit jaar het grootste deel van de klaviatuur, alsmede het gehele regeerwerk, de balgen en de windladen, welke allen thans nog aanwezig zijn.

Het Nieuws van de Dag van 6 januari 1893 doet verslag van een volgende gebeurtenis: ‘Te Hilversum is gisteravond tusschen elf en half twaalf brand ontstaan in de kerk der Christ. Afgescheidene gemeente (thans Geref. kerk A), aan de Havenstraat. Er was dien avond dienst geweest; waarschijnlijk is eene vonk uit een der stoven hier of daar tusschen geraakt en blijven smeulen. De schade is nogal aanzienlijk, daar behalve het verbranden van eenige banken, de preekstoel veel heeft geleden en het orgel beschouwd kan worden geheel weg te zijn. Ook zijn al de ruiten gesprongen. De vrijwillige brandweer was spoedig ter plaatse en het mocht haar gelukken het vuur te beperken. Alles was verzekerd.

Er zijn meerdere aanwijzingen dat bij de brand alleen het oude pijpwerk verloren is gegaan. In het bedrijfsarchief van de firma Maarschalkerweerd & Zoon, waarin de details van de gebouwde orgels en orgeldelen pas vanaf begin jaren ’90 worden bijgehouden, treffen we alleen informatie over het binnen-pijpwerk aan, dat geheel in de eigen pijpmakerij is vervaardigd. Waarschijnlijk heeft Maarschalkerweerd allen het verdwenen oude pijpwerk vervangen met respect voor de oude dispostie en mensuren.

In 1906 wordt het orgel overgeplaatst naar de Gereformeerde Kerk te Vreeland, waar het tot 2010 dienst doet. Daarna heeft het tot 2013 als tijdelijk koororgel gefunctioneerd in de Grote of St. Nicolaaskerk in dezelfde gemeente. Dat jaar koopt de Stichting Exploitatie Gasthuiskapel te Zaltbommel het instrument en wordt het in 2014 door restaurateur Elbertse Orgelmakers geplaatst op een speciaal vervaardig passend balkon.

IMG_3392_v2 IMG_3417_v2 IMG_3389_v2
het orgel in de werkplaats van Elbertse op 1 maart 2014

Het orgel heeft geen pedaal, een manuaalomvang van C-c”’ en de volgende stemmen: Prestant 8 vt vanaf klein c (mogelijk pas in 1881 door Maarschalkerweerd toegevoegd), Holpijp 8 vt, Prestant 4 vt (deels in het front), Fluit 4 vt, Octaaf 2 vt, Quint 1 1/3 vt (discant 2 2/3 vt), Mixtuur II (1 vt basis) en windlosser. Het open pijpwerk tot 1/2 voets lengte heeft expressions (info van de adviseur bij de restauratie Peter van Dijk). Uniek binnen het oeuvre van Michaël Maarschalkerweerd is het ontbreken van een Viola di Gamba 8 vt en de hoogte van de aanwezige vulstemmen. Hieruit blijkt hij de oude dispositie heeft hersteld en het orgel niet van een modern klankbeeld heeft willen voorzien.

Bij het ingebruikname concert op 10 september, waarbij de Gasthuiskapel afgeladen was, bleek het orgel een ware aanwinst voor Zaltbommel: klank en uiterlijk passen als gegoten in de Gasthuiskapel. Dit gebouw uit de 14e eeuw is sinds 2005 een sfeervol podium voor kamermuziek, bijeenkomsten en bruiloften; zo vindt er het jaarlijkse Emmy Verhey Festival plaats en lopen er verschillende concertseries. Na een interessante toelichting op de restauratie door adviseur Peter van Dijk, lieten hij en de virtuose organist Hugo Bakker het uitgebreide klankenpallet van het orgel horen in een gevariëerd programma met grotendeels 18e eeuwse muziek. De klank komt uitstekend tot haar recht in de goede akoestiek van de ruime kapel en doet klassiek aan met de van Maarschalkerweerd bekende mildheid, souvereiniteit, en balans. Kortom een galante klank in een dito kapel.

IMG_4982 IMG_4986 IMG_5009 IMG_5015
het ingebruiknameconcert op 10 september 2014

Als voorproefje voor het concertseizoen in de Gasthuiskapel, waarvan momenteel nog niet alle programmadetails bekend zijn, geef ik de op het ingebruiknameconcert ten gehore gebrachte stukken door Peter van Dijk (nummers 1 t/m 5) en Hugo Bakker (nummers 7 t/m 9, waarvan de eerst twee met Tomasz Plusa, viool)

  1. Conrad Friedrich Hurlebusch (1696-1765) – Ouverture uit Suite in c
  2. Anonymus (uit Beyaardboek Ioannes de Gruijtters, 1745) – Suitte: Menut, Air, Giga
  3. Jospeh Boutmy (1697-1779) – Cinquième Suite: Ceciliana, Allegro
  4. Peter van Anrooy (1879-1954) – 18 variaties op ‘Aan den oever van een snellen vliet’: Thema + 6 variaties (in oude stijlen)
  5. Christian Friedrich Ruppe (1753-1826) – Fuga in D
  6. Antionio Vivaldi / Johann Sebastian Bach (1685-1750) – Concerto D-dur BWV972: Allegro
  7. Carl Philipp Emmanuel Bach (1714-1788) – Sonata g-moll h. 542.5: zonder aanduiding, Adagio, Allegro (met viool)
  8. Joahann Adam Reincken (1643-1722) – Fuge g-moll
  9. Franz Joseph Haydn (1732-1809) – Musik für Flötenuhr: Andante, Menuet, Marche

IMG_5022 IMG_5007 IMG_4994
v.l.n.r. Jos Elbertse (links), de vierde generatie orgelmakers met een medewerker; Hugo Bakker ‘beademt’ Peter van Dijk, en de laatste looft het lofwerk (van orgelbouwer, restaurateur en schilder)

Nieuwsgierig geworden? Kom naar de concerten in de Gasthuiskapel (zie http://www.maarschalkerweerd.info – Muziektour); het orgel, de kapel en de oude binnenstad van Zaltbommel zijn een bezoek meer dan waard.

www.maarschalkerweerd.info

foto’s: Philip van den Berg – mogen met  bronvermelding worden gebruikt
foto Gasthuiskapel: www.emmyverheyfestival.nl

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s