De ‘Klank tussen hemel en aarde’ leeft voort met de 4 CD-box ‘Verborgen Parels van Michaël Maarschalkerweerd’

Op 16 juni 2017 werd als voltooing van het Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingjaar 2015 de 4 CD-box ‘ Verborgen parels van Michaël Maarschalkerweerd’ met een feestelijk presentatieconcert in de St. Lambertuskerk te Rotterdam aan het publiek voorgesteld. Deze eenmalige uitgave (oplage: 500) kan zo lang de voorraad strekt worden betrokken via de instructie op www.maarschalkerweerd.info. In het CD-boekje is onderstaande artikel over het herdenkingsjaar en de CD-productie opgenomen.

Het ‘Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015’

Al sinds mijn studietijd geboeid door de klank tussen hemel en aarde van Maarschalkerweerd orgels, kwam ik via Paul Houdijk en Jos Laus meer over de firma Maarschalkerweerd & Zoon te weten. Dit leidde in 2011 tot de eerste concrete ideeën voor een feestelijke herdenking in 2015, het honderdste sterfjaar van Michaël Maarschalkerweerd. Paul Houdijk, Ton Mulder en Cintha de Vreede zegden hun medewerking toe en er onstond een ambitieus plan, waarvoor de de Stichting ‘Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015’ werd opgericht. Het doel: ‘het culturele erfgoed van deze bouwer zo breed mogelijk onder de aandacht te brengen, de interesse hiervoor te vergroten, en de orgelcultuur rond de instrumenten uit de romantiek in het algemeen en van Michaël Maarschalkerweerd in het bijzonder te bevorderen’.
Het Herdenkingsjaar kende drie verschillende hoofdactiviteiten: De Maarschalkerweerd Muziektour, de tentoonstelling ‘Maarschalkerweerd Geëxposeerd’ in de Nicolaïkerk te Utrecht en het Museum Elburg i.s.m. het Nationaal Orgelmuseum te Elburg en het symposium ‘Michaël Maarschalkerweerd: Maître, Meister of gewoon Meesterlijk?‘ in het Catharijneconvent te Utrecht. Zo kreeg het Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015 ruim 24.000 bezoekers. Deze CD-box is de klinkende finale van dit prachtige herdenkingsjaar, waarvoor bijzondere dank voor de totstandkoming uitgaat naar het Prins Bernhardcultuur fonds / Drs. Henri Roovers Fonds en Mondriaanfonds. Verdere informatie over het herdenkingsjaar vindt u in het jaarverslag 2015 op: www.maarschalkerweerd.info

‘Verborgen Parels van Michaël Maarschalkerweerd’

Toen we ons gedurende de voorbereidingen van het Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015 in deze Utrechtse orgelbouwer verdiepten, viel ons een aantal zaken op. Als orgelbouwer bleek hij uniek en ging hij zeer weloverwogen, degelijk en behoudend modern te werk. Z’n oeuvre is relatief compleet bewaard gebleven en geniet na een periode van onderwaardering in de jaren 1945-1990 thans grote bewondering. Als persoon bleek hij zeer ontwikkeld, was hij gedreven en genoot hij groot respect. Hoewel zijn woning achter het orgelatelier van de firma Maarschalkerweerd & Zoon voor iedereen open stond, is er vrij weinig bekend over zijn prive leven.
Waar de persoon Michaël Maarschalkerweerd mogelijk altijd deels in nevelen gehuld zal blijven, geven z’n orgels wel langzaam hun mysterie prijs. Hoe komt het dat zijn instrumenten zo harmonieus klinken en vaak groter dan hun dispositie doet vermoeden? Waarom verveelt hun geluid vrijwel nooit? Waarom komt de begeleiding van zowel het gregoriaans als de gemeentezang op deze orgels tot haar recht? Waarom klinken werken die voor geheel andere orgeltypen zijn bedoeld er toch goed op? Hoe bespeel je een orgel van Michaël Maarschalkerweerd optimaal? Waar komt de speciale soms zelfs magische sfeer vandaan die met zijn orgels kan worden opgeroepen?
Omdat er al veel technische verhandelingen zijn geschreven over de orgelbouw van Michaël Maarschalkerweerd, willen we met deze CD-box de instrumenten zelf het antwoord laten geven op deze vragen. Hiertoe hebben we een groot aantal bijzonder fraaie maar minder bekende instrumenten geselecteerd. Deze ‘verborgen parels‘ zijn de moeite waard om beluisterd en bespeeld te worden. Voor de inspeling hebben we vier gerenommeerde organisten met uiteenlopende achtergrond bereid gevonden een gevarieerd internationaal programma ten gehore te brengen.
Wij hopen dat deze CD-box niet alleen het oor zal bekoren, het hart zal beroeren en de geest zal inspireren, maar ook een aanmoediging mag zijn, om Maarschalkerweerd-orgels in liturgie, bespeling en concert vaker te laten klinken. Tot eer van God, tot verheffing van de kunst en tot verbreiding van de magie en het mysterie rond de orgels van Michaël Maarschalkerweerd.

Philip van den Berg
Initiator en voorzitter
Stichting Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015

'sHeerenberg_PimVulto
‘s-Heerenberg, R.K. Kerk H. Pancratius, foto: Pim Vulto ©

Advertisements

Een oorbaar orgel voor de tentoonstelling ‘Maarschalkerweerd geëxposeerd’

[Philip van den Berg – 23 juni 2015] Inmiddels is de opbouw van het orgel door Elbertse Orgelmakers afgerond en is het instrument gestemd. Het resultaat mag er zijn: zowel optisch als met haar krachige, warme klank harmonieert het orgel uitstekens in haar nieuwe, tijdelijke omgeving. Met dank aan de Nicolaïkerk, de St. Mauritiuskerk de Rheden en Jos en Hans Elbertse.

IMG_6119 IMG_6123 IMG_6118

[Philip van den Berg – 19 juni 2015] Vandaag zijn Jos Elbertse en collega Richard begonnen het orgel op te stellen. Na een halve dag stond de kast (zonder panelen en frontpijpen) en waren de balgen, de wellenborden, de manuaalklaviatuur en de windlade geplaatst.

IMG_6062 IMG_6059 IMG_6068 IMG_6085

IMG_6067 IMG_6071 IMG_6074

IMG_6078 IMG_6087 IMG_6063

[Philip van den Berg – 31 mei 2015] In het kader van het Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015 vindt van 27 juni tot en met 13 september in de Utrechtse Nicoläikerk de tentoonstelling ‘Maarschalkerweerd geëxposeerd’ plaats. Hiertoe stellen Elbertse Orgelmakers, hoofdsponsor van het herdenkingsjaar, en de Rooms Katholieke parochie Rheden welwillend een bespeelbaar historisch orgel van deze bouwer beschikbaar. Reden om dit instrument onder de aandacht te brengen en een aandacht te vragen voor een restauratie die het orgel weer in de originele staat moet brengen. Een aangepaste versie van dit artikel verschijnt in de Orgelvriend van juli/augustus 2015.

Eind 19e eeuw wordt het aantal parochianen van de O.L.V. ten Hemelopnemingkerk aan de Biltstraatkerk te Utrecht te groot. Daarom wordt besloten De Bilt van een eigen kerkgebouw te voorzien, dat in 1894 in gebruik kan worden genomen en 200 zitplaatsen telt. Verschillende kunstenaars van het St. Bernulphusgilde zijn verantwoordelijk voor ontwerp en inrichting. Alfred Tepe tekent het gebouw, Otto Mengelberg verzorgt de ramen en de beschildering van het priesterkoor, Friedrich Wilhelm Mengelberg restaureert de op een veiling verkregen 18e eeuwse communiebanken en Michaël Maarschalkerweerd levert het orgel, zij het blijkens het bedrijfsarchief pas in 1908 (sommige bronnen noemen 1911 als het jaar van de ingebruikname). Het krijgt de onder aan dit artikel vermelde dispositie, een winddruk van 74 mm en een fraaie eiken neogotische kast, welke veel lijkt op die van het jubée-orgel uit 1874 in de St. Catharinakathedraal te Utrecht.

Wanneer eind jaren 1930 ook deze kerk te klein is geworden, begint men plannen te maken voor een nieuw onderkomen. In 1955 verrijst naast het oude gebouw de nieuwe St. Michaëlkerk naar een ontwerp van archictectenbureau Koldeweij uit Voorschoten. Dat zelfde jaar plaatst de fa. J.J. Elbertse & Zoon daar een nieuw twee klaviers instrument. Het Maarschalkerweerd-orgel wordt naar de St. Mauritiuskerk in Rheden overbracht waar later de dispositie enigszins wordt gewijzigd.

Toen deze kerk recent haar deuren moest sluiten, werd het orgel in afwachting van een nieuwe bestemming opgeslagen bij de orgelmakers Elbertse in Soest. Deze zullen het gedurende genoemde tenstoonstelling kostenloos speelbaar opstellen in het koor van de Nicolaïkerk. Tevens zal de oorspronkelijke dispositie door hen in ere worden hersteld. Hoe u als lezers van de Orgelvriend deze restauratie financiëel kunt ondersteunen leest u binnenkort op http://www.maarschalkerweerd.info.

Rheden Sint Mauritiuskerk 1
Het orgel op de galerij in Rheden – Foto: Janco Schout ©

Manuaal: C-f”’
Prestant                 8 vt C-H open, hout, buiten lade afgevoerd; rest metaal: c-g’ in front, gis’-f”’ op lade
Holpijp                   8 vt B/D; gedekt, C-H hout, rest metaal; discant registerknop vermeldt ‘Fluit travers 8 vt’
Viola di Gamba    8 vt af c; 1971 afgezaagd tot Nazard 2 2/3, opgeschoven, deels van stemringen voorzien
Salicionaal            4 vt geheel open
Fluit                        4 vt C-h hout, gedekt, rest open, metaal, 1971 deels van stemringen voorzien

Pedaal: C-d’
aangehangen

Het bedrijfsarchief van de Firma Maarschalkerweerd & Zoon vermeldt dat de Fluit 4 vt dat dit register geheel hout en gedekt is. Dat is aannemelijk omdat Michaël Maarschalkerweerd op een klavier nooit uitsluitend twee open vier-voerts registers laatste. De factuur van het nog aanwezig houten groot en klein octaaf doet denken aan Laukfhuff. Het gebruik van een geheel houten factuur past in de oriëntatie op de zuidduitse orgelbouw die we in het eerste decennium van de vorige eeuw bij Michaël Maarschalkerweerd aantreffen. Mogelijk is het metalen pijpwerk op een later tijdstip geplaatst. De pijp c’ heeft de insripctie ‘Cornet’, zodat dit eventueel een viervoets koor van dit register uit een ander orgel of uit voorraad betreft. De rond 1971 over de expressions aangebrachte stemringen van c” tot f”’ kunnen er op duiden dat dit een ouder register betreft. Nader onderzoek zal hier uitsluitsel moeten brengen.

Gebruikte bronnen:

  • reliwiki
  • Gedenkboekje W. Elsing, 2003
  • Dispositieboekje fa. J.J. Elbertse & Zoon
  • Bedrijfsarchief Firma Maarschalkerweerd & Zoon
  • Inventarisatie Bart van Buitenen 2007 voor de Orgelencyclopedie

Rheden Sint Mauritiuskerk 3
De kast lijkt op die van het voormalige jubée-orgel in de St. Catharinakathedraal te Utrecht – foto: Janco Schout ©

www.maarschalkerweerd.info